افغانستان در دوران امیر شیرعلی خان در دهه ۱۸۷۰ میلادی، با تاسیس چاپارخانه در بالاحصار کابل، نخستین گام را در مسیر ایجاد یک نظام پستی برداشت. همزمان با راهاندازی این ساختار، اولین تمبر پستی افغانستان با نقش «کله شیر» هم منتشر و به یکی از شناختهشدهترین نمادهای پستی افغانستان بدل شد.
نسخههای قدیمی این تمبر در مجموعههای معتبر بینالمللی از جمله موزهای در بریتانیا نگهداری میشود. بر اساس اطلاعات اداره افغان پست، این نهاد در ۱۵۵ سال گذشته هزار و ۵۰۰ تمبر پستی منتشر کرده است که نسخههایی از آنها در موزه مخصوص این نهاد نگهداری میشوند.
کارمندان اداره پست افغانستان-https://www.facebook.com/afghanpost/
خدمات پستی افغانستان که بیش از یکونیم قرن قدمت دارد، در آغاز برای پاسخگویی به نیازهای اداری و حکومتی شکل گرفت. نخستین پستخانهها در کابل و مراکز شهرهای بزرگ ایجاد شد و نامههای دولتی و شخصی با وزن یک یا دو مثقال را جابهجا میکردند. این تمبرها با واحدهای «شاهی» و «ثنار» بر کاغذهای ساده چاپ و روی نامه چسبانده میشدند.
اداره پست افغانستان که از اکنون تحت نام «افغان پست» فعالیت میکند، در سراسر این کشور دفتر دارد و به ۱۹۲ کشور جهان مرسوله پستی میفرستد.
نقوش و نمادهایی که در تمبرهای ۱۵۵ سال گذشته چاپ افغانستان نقش بستهاند، هرکدام بازتابی از ساختار قدرت، ایدئولوژی حاکم و روایت رسمی دولتها از این کشورند که با نگاهی به آنها میتوان تاریخ و سرگذشت افغانستان را از منظرهای مختلف بررسی کرد.
از «کله شیر» تا نمادهای جهانی
نخستین تمبرهای افغانستان (دهه ۱۸۷۰) بهطور کامل در خدمت تثبیت اقتدار امیرنشین کابل بودند و تمبرهای موسوم به «کله شیر» با سال قمری درجشده بر آنها و طراحی ساده، بیش از آنکه ابزار پستی باشند، نماد اقتدار حاکمیت مرکزی به شمار میرفتند.
در این دوره، فرم دایرهای و استفاده از خطوط نقطهچین بیانگر مرحله ابتدایی دولتسازی در افغانستان بود. تمبرهای پستی این دوره فاقد نقشونگارهای باستانی یا نمادی از حاکمان وقت افغانستان است، اما نشان «پادشاهی افغانستان» با خط درشت روی آنها حک شده است.
در دهههای ۱۸۸۰ و ۱۸۹۰ نشان «پادشاهی افغانستان» با تنوع رنگ، اندازه و کاغذ در تمبرها ادامه یافت. درج سالهای رسمی سلطنت و تغییر در ابعاد تمبرها نشان میدهد که حکومت در پی نظاممند کردن تولید و استانداردسازی چاپ بود. در این دوره که افغانستان فاقد ثبات سیاسی بود و بیشتر حاکمان مانند امیر شیرعلی خان با برادرانش بر سر تصاحب قدرت درگیر بود، اداره پست افغانستان به فعالیت محدود خود ادامه داد و هر سال تمبرهای جدیدی چاپ میکرد.
آغاز نمادهای دولتی مدرن
در سال ۱۹۰۷، برای نخستین بار نشان رسمی دولت افغانستان (نشان ملی) بر تمبرها ظاهر شد. این تغییر مهم بیانگر گذار از نمادهای ساده حیوانی به بازنمایی رسمی دولت مدرن بود.
در دهه ۱۹۱۰، کارتپستالهای رسمی و تغییر رنگبندی نشان ملی، بیانگر تلاش برای همگام شدن با استانداردهای جهانی پست بود، اما اداره پست افغانستان به دلیل عقبماندگی شدید و نبود ساختارهای مدرن دولتی و همچنین فقدان توسعه شهری، همچنان فعالیت محدودی داشت و بیشتر میان نهادهای دولتی و شهرهای افغانستان نامهرسانی میکرد. برخی دیپلماتها، گردشگران و حاکمان وقت نیز از طریق این نهاد به خارج از افغانستان نامه میفرستادند.
استقلال و تولد روایت ملی
دهه ۱۹۲۰ نقطه عطفی در تاریخ تمبرهای افغانستان است. از ۱۹۲۰ به بعد، سالگردهای استقلال به موضوع اصلی تمبرها بدل شد. انتشار تمبرهایی به مناسبت سالگرد استقلال، نشان میدهد که دولت تازهاستقلالیافته میکوشید روایت «ملت مستقل» را از طریق تمبرها تثبیت کند.
نخستین تمبری که نشان استقلال افغانستان را دارد، سال ۱۹۲۰ منتشر شد و پس از آن، هر سال، جشن استقلال با چاپ تمبرهای جدید همراه بود. همزمان، نمادها و نشانها و رنگها در تمبرهای پستی افغانستان افزایش یافت که نشان میدهد که اداره پست فعالیت خود را نهتنها در داخل افغانستان، بلکه در کشورهای دیگر نیز توسعه داده بود.
در دهه ۱۹۳۰، نمادهای دولتی و سیاسی بیشتر مانند عکسی از شورای ملی، بنای یادبود آزادی در کابل و نقشمایههای محلی بر تمبرها ظاهر شدند و تمبرها برای نخستین بار، به ابزار بازنمایی نهادهای سیاسی و نمادهای ملی بدل شدند. به نظر میرسد دولت ترقیخواه و سکولار شاه امانالله سعی میکرد از راههای مختلف از جمله تمبرهای پستی، همراهی خود را با دولتهای جهان نشان دهد.
پیوستن به جامعه بینالملل
در دهههای ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰، تمبرها به سمت نمایش توسعه اقتصادی و تعامل بینالمللی رفتند. تصویر کارخانه قند بغلان، دانشگاه کابل، روز سازمان ملل و «پشتونستان» همگی بازتاب فضای سیاسی آن دوران بودند که در تمبرهای اداره پست افغانستان بازتاب یافتند. در این تمبرها مشاده میشود که دولت وقت افغانستان میکوشید میان هویت منطقهای و عضویت در نهادهای بینالمللی تعادل برقرار کند.
دهه ۱۹۶۰ اوج تنوع موضوعی در تمبرهای افغانستان است. از ورزش ملی بزکشی گرفته تا بازیهای المپیک رم، مبارزه با مالاریا، روز معلم، هلال احمر و سال جهانی پناهندگان در تمبرها چاپ شده است.
حضور گسترده موضوعهای بینالمللی نشان میدهد که افغانستان در پی تثبیت جایگاه خود در جامعه جهانی بود. این دوره که افغانستان در آرامش و ثبات به سر میبرد، تحولات عمیقی را در سیاست و اقتصاد شاهد بود.
محمدظاهر از ۱۹۳۳ تا ۱۹۷۳ بر افغانستان حکومت کرد و دوره حاکمیت او یکی از باثباتترین دورههای تاریخ معاصر افغانستان به شمار میرود. به ویژه دهه ۱۹۶۰ در افغانستان به «دهه دموکراسی» معروف است. در این دوره، با تصویب قانون اساسی ۱۹۶۴، نظام مشروطه سلطنتی تقویت شد و فضای نسبتا باز سیاسی، انتخابات پارلمانی و فعالیت مطبوعات شکل گرفت. همزمان، سیاست خارجی متوازن میان ایالات متحده و اتحاد شوروی دنبال میشد و برنامههای توسعهای در حوزه آموزش، بهداشت و نوسازی شهری گسترش یافت. مضامین تمبرهای این دهه از موضوعهای فرهنگی مانند بزکشی تا رویدادهای بینالمللی و برنامههای بهداشتی بازتاب همین فضای باثبات و توسعهگرایانه دوران ظاهرشاه بود.
از نخستین سفر به ماه تا میرزا عبدالقادر بیدل
در دهه ۱۹۷۰، مضامین جهانی مانند فرود نخستین انسان بر ماه، سال آموزش بینالمللی و سالگرد سازمان ملل در کنار چهرههای ادبی مانند میرزا عبدالقادر بیدل و موضوعهای گردشگری و حیات وحش دیده میشود. در سال ۱۹۷۰، صدمین سالگرد انتشار نخستین تمبر افغانستان گرامی داشته شد و اداره پست افغانستان مجموعهای از نمادهای گردشگری و حیات وحش افغانستان را روی تمبرها چاپ کرد.
چرخش ایدئولوژیک در دهه ۱۹۸۰
با استقرار حکومت کمونیستی، محتوای تمبرها در افغانستان بهطور محسوسی تغییر کرد و سالگرد تولد لنین، سالگرد «انقلاب ثور»، همبستگی آسیاــآفریقا، مبارزه با آپارتاید و سال جهانی کارگران، به موضوع غالب در طراحی تمبرها بدل شد. حتی صدمین سالگرد تولد گئورگی دیمیتروف، سیاستمدار کمونیست بلغار، نیز بر تمبرهای افغانستان نقش بست.
تمبرها در این دهه به ابزار آشکار ایدئولوژی و همسویی با بلوک شرق تبدیل شدند. در این دهه سالگرد انقلاب حزب کمونیست خلق افغانستان، روز کارگر، اصلاحات ارضی و سالگرد لنین از نمادهایی بودند که هر ساله روی تمبرهای اداره پست افغانستان چاپ میشدند.
آشفتگی در دهه ۱۹۹۰
دهه ۱۹۹۰ تمبر پستیهای افغانستان مضامین پراکندهتری داشتند؛ از روز کشاورز تا تصاویر حیوانات و جام جهانی فوتبال روی این تمبرها چاپ شده است.
در این دهه مجاهدین بر حکومت کمونیستی طرفدار شوروی پیروز شدند و قدرت را در دست گرفتند و جنگهای داخلی ویرانگری را آغاز کردند.
به علاوه مضامین مذهبی که وارد طرح تمبرها شد، نمادهای سالگرد پیروزی مجاهدین نیز روی تمبرها رفت. این دوره نشاندهنده نوعی گسست در روایت رسمی و کاهش انسجام نمادین و همچنین فعال نبودن اداره پست افغانستان است.
به دنبال سقوط دولت دکتر نجیبالله در ۱۹۹۲، مجاهدین بر کابل مسلط شدند و بر سر قدرت به جنگی ویرانگر پراختند که به تخریب گسترده کابل و کشته و آواره شدن میلیونها شهروند افغانستان منجر شد. به دنبال آن، در سال ۱۹۹۴ طالبان ظهور کردند و در ۱۹۹۶ قدرت را در کابل در دست گرفتند و تا اواخر سال ۲۰۰۱ حکمرانی کردند. در این دوره هیچ نمادی از طالبان بر تمبرها چاپ نشد.
پس از ۲۰۰۱؛ بازسازی، حقوق بشر و هویت ملی
پس از سقوط رژیم طالبان در ۲۰۰۱، تمبرها بار دیگر به ابزار بازسازی روایت دولتی بدل شدند. بزرگداشت احمدشاه مسعود، قهرمان ملی افغانستان در سال ۲۰۰۲، سالگرد تخریب تندیسهای بودا در بامیان، نمادی از لویهجرگه که نشست ملی برای تصمیمهای سیاسی بزرگ است، روز مبارزه با مواد مخدر و اعلامیه جهانی حقوق بشر، همگی نشانههای تلاش برای بازتعریف افغانستان در چارچوب دولتسازی جدید و تعامل جهانی بودند.
در دهه ۲۰۱۰، موضوعاتی مانند روز محیط زیست، سوادآموزی، همکاریهای منطقهای (سارک)، صلح جهانی و چهرههای فرهنگی و سیاسی معاصر بر تمبرها نقش بستند. بزرگداشت مهاتما گاندی و زعفران افغانستان نیز از جمله نمادهاییاند که بر تمبرهای افغانستان چاپ شدند.
در ۲۰۲۱، تمبری به مناسبت هفتادوپنجمین سالگرد تولد تتسو ناکامورا، پزشک و امدادگر ژاپنی که در افغانستان فعالیت میکرد، منتشر شد. ناکامورا که سال ۲۰۱۹ در شرق افغانستان در حمله مسلحانه کشته شد، شهروندی افغانستان را داشت و اداره پست افغانستان برای قدردانی از تلاشهایش، عکس او را بر تمبر پستی چاپ کرد.
در دوران اشرف غنی، تصاویری از زنان هم به مناسبتهای مختلف از جمله همبستگی زنان جهان و روز مادر بر تمبرها چاپ شد.
در مجموع، تمبرهای افغانستان طی ۱۵۵ سال گذشته، از نمادهای اقتدار امیری تا ابزار تبلیغ ایدئولوژی کمونیستی، از روایت استقلال ملی تا بازسازی پس از جنگ، همواره آیینهای از ساختار قدرت بودند. این قطعههای کوچک کاغذ تاریخ کشوری را ثبت کردهاند که نظام سیاسیاش بارها تغییر کرده، اما هر بار روایت رسمی تازهای بر تمبرهایش مهر زده است. با این حال، پس از فروپاشی دولت جمهوری و بازگشت طالبان به قدرت در ۲۰۲۱، اداره پست افغانستان، تمبر جدیدی منتشر نکرده است.
