داده‌های پروژه «مهاجران ناپدیدشده» وابسته به سازمان بین‌المللی مهاجرت درباره مهاجرت افغان‌ها در بیش از یک دهه، گذشته نشان می‌دهد مسیرهای خروج از افغانستان، به‌ویژه پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، به‌شکلی فزاینده‌ مرگبار شده‌اند.

بر اساس این داده‌ها، از سال ۲۰۱۴ تا اواسط فوریه ۲۰۲۶ هزاران مورد مرگ یا ناپدید شدن مهاجران افغان در مسیرهای مختلف ثبت شده و تنها در بازه ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵، دست‌کم پنج هزار و ۱۱۷ مورد کشته یا ناپدیدشدن افغان‌ها به ثبت رسیده که نشان‌دهنده سهم قابل‌توجه سال‌های اخیر در کل آمار دهه گذشته است.

پروژه «مهاجران ناپدیدشده» سازمان بین‌المللی مهاجرت، پایگاهی آنلاین برای انتشار داده‌های مرتبط با مهاجران از سراسر جهان است که آمار مربوط به مهاجران افغان نیز از همین داده‌ها استخراج شده است.

این پروژه آمار مهاجران کشته یا ناپدیدشده را از سازمان‌ها، رسانه‌ها و نهادهای ناظر بر امور مهاجران جمع‌آوری کرده، هرچند ممکن است آمار واقعی بیش از این باشد، زیرا بسیاری از مرگ‌ها در مناطق مرزی دورافتاده، بیابان‌ها یا دریاها اتفاق می‌افتند که هرگز ثبت نمی‌شوند.

در فصل زمستان و هنگام بارش برف سنگین‌ــ فصل محبوب مهاجران افغان برای ورود به ترکیه‌ــ از کوهستان‌های مرزی ایران و ترکیه، گزارش‌های متعددی از ناپدید شدن و کشته شدن مهاجران منتشر می‌شود.

در گزارش پروژه «مهاجران ناپدیدشده» جزئیاتی مانند مناطقی که مهاجران کشته و ناپدید شدند، نیز درج است که در مورد مهاجران افغان، مرزهای افغانستان و ایران و ایران و ترکیه، مرگبارترین مرزها به شمار می‌روند.

پس از جنگ داخلی افغانستان و ظهور طالبان در دهه ۱۹۹۰، موج نخست و بزرگ مهاجرت افغان‌ها به کشورهای مختلف جهان رقم خورد. موج دوم در سال ۲۰۱۴ و با افزایش جنگ طالبان و دولت پیشین افغانستان، آغاز شد. این موج که در سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ به دلیل باز بودن مرزهای اتحادیه اروپا در اوج قرار داشت، هم‌زمان با گسترش جنگ و قدرت‌گیری طالبان ادامه یافت.

آمار پروژه «مهاجران ناپدیدشده» نشان می‌دهد که پس از یک دوره کاهش مهاجرت افغان‌ها در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹، موج مهاجرت و کشته و ناپدید شدن مهاجران افغان از سال ۲۰۲۰ دوباره تشدید شد. این روند با امضای توافقنامه صلح طالبان و ایالات متحده در سال ۲۰۲۰ و پیشروی طالبان به سمت مراکز شهرها هم‌زمان و مربوط به مقطعی است که حمایت مالی و تسلیحاتی ایالات متحده از دولت جمهوری افغانستان کاهش یافت.

جهش پس از ۲۰۲۱؛ فرار از فقر، بیکاری و طالبان

داده‌ها نشان می‌دهد پس از سقوط دولت جمهوری افغانستان در اوت ۲۰۲۱ و بازگشت طالبان به قدرت، روند مرگ و ناپدید شدن افغان‌ها در مسیرهای مهاجرتی شتاب گرفت.

فروپاشی ساختارهای اقتصادی، توقف کمک‌های بین‌المللی، افزایش فقر و بیکاری گسترده، محدودیت‌های اجتماعی به‌ویژه برای زنان و تهدیدهای امنیتی علیه روزنامه‌نگاران، فعالان مدنی و کارمندان دولت پیشین، موج جدید خروج از افغانستان را رقم زد.

بخش عمده‌ای از موارد ثبت‌شده در سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ هم به همین دوره مربوط که بسیاری از افغان‌ها نه به قصد مهاجرت داوطلبانه، بلکه برای نجات جانشان، کشور خود را ترک کردند.

مسیرهای مرگبار

بررسی مسیرهای که مرگ و ناپدید شدن مهاجران افغان در آن‌ها اتفاق افتاده، نشان می‌دهد که مرز افغانستان‌ــ‌ایران مرگبارترین مسیر برای مهاجران افغان بوده و بیش از ۹۳ درصد موارد ثبت‌شده در بازه ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ مربوط به این مسیر است.

پس از آن، مرز ایران‌‌ــ‌ترکیه با حدود ۳ درصد در رتبه دوم قرار دارد. مسیرهای بالکان، مدیترانه شرقی، و ترکیه به اروپای مرکزی نیز سهمی کوچک‌تر اما قابل‌توجه دارند.

در مسیرهای دورتر، مانند گذرگاه دارین در آمریکای مرکزی یا مسیر اروپا به بریتانیا، موارد ثبت‌شده کمتر است، اما همچنان نشان می‌دهد که افغان‌ها حتی در مسیرهای بسیار دور از منطقه نیز با خطرات جدی روبرو هستند.

آمار بالا در مرز افغانستان‌ــ‌ایران نشان می‌دهد که بخش بزرگی از تلفات پیش از رسیدن مهاجران به اروپا رخ می‌دهد. این حوادث در بیابان‌ها، مناطق مرزی غیررسمی، یا در پی تیراندازی و خشونت در مناطق مرزی رخ داده‌اند.

دلایل مرگ و ناپدید شدن

داده‌های پروژه «مهاجران ناپدیدشده» نشان می‌دهد که دلایل مرگ مهاجران افغان متنوع اما قابل‌پیش‌بینی است. این حوادث در مورد دیگر مهاجران از مناطق مختلف جهان نیز صدق می‌کند. آنچه در این داده‌ها در مورد مهاجران افغان آمده است نشان می‌دهد که افغان‌ها بیشتر در نتیجه غرق‌ شدن در دریا به‌ویژه در مسیر مدیترانه، در اثر کم‌آبی و گرمازدگی در مناطق بیابانی، در نتیجه تصادف‌های جاده‌ای هنگام انتقال از طریق قاچاق‌بران، خشونت، تیراندازی یا برخوردهای مرزی کشته می‌شوند. شماری هم در شرایط نامعلوم از بین می‌روند و اجسادشان هم پیدا نمی‌شود.

در برخی موارد، علت دقیق مرگ ثبت نشده و تنها به‌عنوان «ناپدیدشده» درج شده است که نشان می‌دهد در برخی مناطق سازوکارهای رسمی برای ثبت و شناسایی قربانیان وجود ندارد.

پس از سال ۲۰۲۱، افغانستان با یکی از شدیدترین بحران‌های اقتصادی جهان روبرو شد. گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی نشان می‌دهد میلیون‌ها نفر زیر خط فقر قرار گرفتند و بیکاری به‌ویژه در میان جوانان به‌شدت افزایش یافت. به دلیل تداوم بحران اقتصادی، نبود چشم‌انداز اشتغال پایدار و محدودیت‌های اجتماعی گسترده، احتمال می‌رود موج مهاجرت از افغانستان در سال‌های آینده نیز ادامه یابد.

اگرچه برخی کشورها سیاست‌های مرزی سختگیرانه‌تری اتخاذ کرده‌اند، تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که بسته‌ شدن مسیرهای رسمی، لزوما مهاجرت را متوقف نمی‌کند، بلکه آن را به مسیرهای خطرناک‌تر و زیرزمینی‌تر سوق می‌دهد.

تلفات سنگین مهاجران افغان در مسیرهای اولیه خروج، به‌ویژه مرز افغانستان‌ــ‌ایران نشان می‌دهد بحران مهاجرت افغان‌ها پیش از رسیدن به اروپا آغاز می‌شود. بر اساس این آمار، از آغاز سال ۲۰۲۶ تا اواسط فوریه که این گزارش به‌روز شد، ۳۰ افغان در مسیرهای مهاجرت کشته یا ناپدید شدند.