فرستادگان ویژه دولت‌های ازبکستان و پاکستان در امور افغانستان، در ملاقاتی که به صورت‌ مجازی برگزار شد، در مورد تهدیدهای ناشی از حضور گروه‌های تروریستی بین‌المللی به‌ویژه تحریک طالبان پاکستان و جنبش اسلامی ازبکستان، گفتگو کردند.

محمد صادق، فرستاده ویژه پاکستان در امور افغانستان، در یادداشتی در این مورد در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که در گفتگو با عصمت‌الله ایرگاشف، در مورد حضور نزدیک به دو هزار و ۵۰۰ جنگجوی جنبش اسلامی ازبکستان در خاک افغانستان که به باور او دومین گروه بزرگ تروریستی خارجی مستقر دراین کشورند، صحبت کرده است.

از زمان بازگشت طالبان افغانستان به قدرت در ۲۰۲۱، این نخستین‌ بار است که یک مقام رسمی پاکستان در مورد شمار جنگجویان جهادی ازبک در افغانستان با ذکر آمار اظهارنظر می‌کنند. پاکستان پیش از این بارها از میزبانی طالبان افغانستان از طالبان پاکستانی انتقاد کرده‌ بودند، اما مقام‌های ازبکستان، چین و تاجیکستان با اتخاذ رویکردی محافظه‌کارانه، از صحبت در مورد تهدیدهای ناشی از حضور گروه‌های شبه‌نظامی با منشاء این کشورها در افغانستان خودداری می‌کنند.

هرچند در گزارش هیئت نظارت بر تحریم‌های شورای امنیت که اوایل فوریه منتشر شد، حضور اعضای جنبش اسلامی ازبکستان در افغانستان تایید شد، در مورد شمار اعضای این گروه اطلاعاتی ذکر نشده است. با این حال وزارت خارجه روسیه در تازه‌ترین ارزیابی خود از وضعیت امنیتی افغانستان، تصویری مشابه اما با جزئیات عددی متفاوت‌تر ارائه کرد و در گزارشی درباره «وضعیت نظامی‌ــ‌سیاسی افغانستان» اعلام کرد که مجموع جنگجویان سازمان‌های تروریستی بین‌المللی در خاک این کشور بین ۲۰ تا ۲۳ هزار نفر براورد می‌شود که بیش از نیمی از آنان اتباع خارجی‌اند.

در این گزارش، شاخه خراسان داعش با حدود سه هزار نیرو، تحریک طالبان پاکستان با پنج تا هفت هزار نیرو و القاعده با ۴۰۰ تا ۱۵۰۰ عضو، از جمله بزرگ‌ترین گروه‌های فعال در افغانستان معرفی شده‌اند.

مسکو در عین حال تاکید می‌کند که با وجود تداوم فعالیت‌های تروریستی، این گروه‌ها در حال حاضر تهدیدی حیاتی برای بقای حکومت طالبان به شمار نمی‌روند و توان کنترل مناطق گسترده را ندارند. با این حال، حملات آنان از نظر حیثیتی و تبلیغاتی، برای کابل هزینه‌زا است و می‌تواند بر برداشت منطقه‌ای از ثبات افغانستان تاثیر بگذارد؛ موضوعی که در شرایط نگرانی فزاینده کشورهای آسیای میانه از سرایت ناامنی، برای روسیه نیز اهمیتی راهبردی دارد.

آیا حرکت اسلامی ازبکستان تهدیدی برای دولت ازبکستان است؟

حرکت اسلامی ازبکستان یکی از مهم‌ترین گروه‌های جهادی برخاسته از آسیای میانه است که در اواخر دهه ۱۹۹۰ و در جریان حاکمیت دور نخست طالبان بر افغانستان و با حمایت این گروه ظهور کرد و طی دو دهه، از یک جنبش شورشی منطقه‌ای به بخشی از شبکه جهانی جهادی بدل شد.

این گروه که هدف اولیه‌اش سرنگونی دولت سکولار ازبکستان و برپایی حکومتی مبتنی بر شریعت بود، به‌تدریج در تحولات افغانستان، پاکستان و سپس در معادلات داعش نیز نقش ایفا کرد.

ریشه‌های این گروه به سال‌های نخست استقلال ازبکستان پس از فروپاشی اتحاد شوروی بازمی‌گردد. در دره فرغانه، منطقه‌ای محافظه‌کار و مذهبی، گروه‌هایی با گرایش اسلام سیاسی شکل گرفتند که با سیاست‌های سختگیرانه دولت وقت به رهبری اسلام کریم‌اف سرکوب شدند. در این فضا، جمعه نمنگانی و طاهر یولداش در سال ۱۹۹۸ هسته اولیه حرکت اسلامی ازبکستان را بنیان گذاشتند.

بر اساس گزارش‌های وزارت خارجه آمریکا و نیز گزارش‌های تحلیلی تیم نظارت شورای امنیت سازمان ملل درباره داعش و القاعده، این گروه از ابتدا با شبکه‌ جهادی‌‌های افغانستان به‌ویژه طالبان پیوند داشت و در مناطق تحت کنترل طالبان مستقر شد. نخستین اقدام‌های شاخص حرکت اسلامی ازبکستان حملات مسلحانه به قرقیزستان و تلاش برای نفوذ به جنوب ازبکستان در سال‌های ۱۹۹۹ و ۲۰۰۰ بود که موجب شد دولت آمریکا در سال ۲۰۰۰ این گروه را در فهرست سازمان‌های تروریستی قرار دهد.

جمعه نمنگانی که سابقه جنگ در تاجیکستان را داشت و فرمانده نظامی گروه بود، سال ۲۰۰۱ در جریان حملات آمریکا به افغانستان کشته شد. پس از مرگ او، رهبری عملیاتی به‌طور کامل در اختیار طاهر یولداش قرار گرفت.

یولداش نقش نظریه‌پرداز و سخنگوی اصلی گروه را ایفا می‌کرد. طبق گزارش «مرکز ملی مبارزه با تروریسم آمریکا» او با القاعده روابط نزدیکی برقرار کرد و این گروه را در ساختاری گسترده‌تر از جهادی‌های فراملی ادغام کرد. یولداش  سال ۲۰۰۹ در حمله پهپادی آمریکا به وزیرستان پاکستان کشته شد.

پس از آن، رهبری گروه دچار چنددستگی شد. در گزارش‌های تیم نظارت سازمان ملل هم نام‌هایی چون عثمان غازی و ابوعثمان عادل به‌عنوان رهبران بعدی مطرح شده‌اند.

در سال ۲۰۱۵، بخشی از حرکت اسلامی ازبکستان با رهبری عثمان غازی با داعش خراسان بیعت کرد.این اقدام شکاف عمیقی در درون گروه ایجاد کرد و به درگیری با طالبان انجامید. گزارش‌های تحلیلی شورای امنیت نشان می‌دهد که بسیاری از اعضای حرکت اسلامی ازبکستان در پی این بیعت، یا کشته شدند یا به شاخه خراسان داعش پیوستند.

بر اساس ارزیابی‌های شورای امنیت سازمان ملل، این گروه به‌مرور از یک سازمان ملی‌گرا با هدف تمرکز بر ازبکستان، به بخشی از شبکه جهادی منطقه‌ای تبدیل شد. تا پیش از بازگشت طالبان به قدرت، پایگاه‌های آن در شمال افغانستان، به‌ویژه در قندوز و تخار و سپس در مناطق قبایلی پاکستان مستقر بودند.

گزارش‌های تیم نظارت شورای امنیت نشان می‌دهد که پس از کشته شدن رهبران اصلی و درگیری‌های خونین با طالبان در سال ۲۰۱۵، ساختار کلاسیک حرکت اسلامی ازبکستان عملا فروپاشید. بخشی از نیروها در شاخه خراسان داعش ادغام شدند و بخشی دیگر تحت عناوین جدید یا در قالب گروه‌های کوچک‌تر در شمال افغانستان باقی ماندند.

هرچند دولت ازبکستان که روابط نزدیکی با طالبان دارد، از انتشار گزارش‌ در مورد خطر حضور این گروه در افغانستان و وجود تهدید علیه امنیت خود خودداری می‌کند، نهادهای امنیتی روسیه در گزارش‌هایشان حضور حرکت اسلامی ازبکستان در خاک افغانستان را به‌عنوان یک تهدید علیه امنیت ازبکستان و آسیای میانه نام می‌برند. با وجود این، توانایی نظامی و شمار دقیق اعضای این گروه همچنان مشخص نیست.