استاد عبدالمجید ارفعی، از برجسته‌ترین پژوهشگران زبان‌های باستانی ایران و از معدود متخصصان خوانش خط میخی عیلامی، اکدی و سومری، صبح چهارشنبه ۶ اسفند پس از سال‌ها فعالیت علمی در حوزه ترجمه و تفسیر متون کهن، درگذشت. او در زمان مرگ ۸۶ سال داشت و پس از یک دوره‌ بیماری ریوی، در بیمارستان آراد تهران، چشم از جهان فروبست.

ارفعی نخستین کسی بود که فرمان کوروش بزرگ (استوانه کوروش) را نه از برگردان‌های انگلیسی، فرانسوی یا آلمانی، بلکه مستقیما از زبان اکدی (گویش بابلی نو) به زبان فارسی ترجمه کرد.

ارفعی، دارنده نشان «خورشید» کمیسیون ملی یونسکو ایران، شهریور ۱۳۱۸ در گنو بندرعباس به دنیا آمد. پدرش میرعبدالله ارفعی، اصالتا اهل اوز فارس بود. او دوران دبستان را در بندرعباس و یزد گذراند و در سال ۱۳۲۸ به تهران رفت و در مدارس منوچهری و البرز تحصیل کرد؛ جایی که با بهرام بیضایی آشنا شد.

او درباره دوستی خود با بیضایی و داریوش آشوری گفته بود: «ما هر سه در دبیرستان البرز و دارالفنون بودیم. من و بیضایی در دارالفنون بودیم و آشوری در البرز. سال ششم دبیرستان که به رشته ادبی رفتیم، همه در دارالفنون جمع شدیم و بعد هم هر سه به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران رفتیم.»

آشنایی او با متون باستانی از نوجوانی آغاز شد. در سال‌های پیش از ورود به دانشگاه، در کتابخانه ملی با نوشته‌های ابراهیم پورداوود آشنا شد و نزد استاد متینی، الفبای فارسی باستان را آموخت. زبان پهلوی را با مطالعه «کارنامه اردشیر بابکان» فرا گرفت و برای یادگیری اوستایی، گات‌های پورداوود را سرمشق قرار داد.

ارفعی پس از دریافت مدرک کارشناسی زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران، مهرماه ۱۳۴۴ به آمریکا رفت. او از نخستین ایرانیانی بود که در رشته زبان‌های باستانی موسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو تحصیل کرد و در محضر استادانی چون ساموئل نواح کریمر، والتر هینتز، ریچارد هلک، ابراهیم پورداوود و پرویز ناتل خانلری به تحصیل پرداخت و زبان‌های سومری و اکدی را فرا گرفت.

او هشت سال زیر نظر ریچارد هلک، از برجسته‌ترین متخصصان زبان عیلامی، به مطالعه و خوانش گل‌نوشته‌های تخت جمشید پرداخت. در همان دوران با الواح عیلامی باروی تخت جمشید که به امانت در دانشگاه شیکاگو نگهداری می‌شد، آشنا شد و تجربه عملی خوانش این کتیبه‌ها را به دست آورد؛ تجربه‌ای که بعدها به نگارش کتاب «گل‌نبشته‌های باروی تخت جمشید» انجامید.

او تیرماه ۱۳۵۳ از رساله دکتری خود با عنوان «زمینه‌های جغرافیایی فارس بر اساس گل‌نوشته‌های تخت جمشید» دفاع کرد و با درجه دکترا به ایران بازگشت. پس از بازگشت، به دعوت پرویز ناتل خانلری، با فرهنگستان ادب و هنر ایران همکاری کرد. حاصل این همکاری در سال‌های ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷ گردآوری مجموعه‌ای ارزشمند از کتاب‌ها، مقالات و مجلات مرتبط با تاریخ ایران، گل‌نوشته‌ها و خط‌های باستانی بود که اکنون در پژوهشکده علوم انسانی نگهداری می‌شود. ارزش این مجموعه در زمان خرید بین سه تا چهار میلیون دلار براورد شده بود.

از آثار منتشرشده او می‌توان به «فرمان کوروش بزرگ»، «گل‌نبشته‌های باروی تخت جمشید»، «فرهنگ» (با همکاری مهدی مداینی) و ترجمه متن‌های حقوقی بین‌النهرین بر اساس کتیبه‌ها اشاره کرد. ارفعی نخستین ایرانی بود که در این حوزه تحصیلات تخصصی را به پایان رساند و از معدود پژوهشگرانی بود که توانایی خواندن و ترجمه مستقیم بخش بزرگی از الواح عیلامی را داشت.

او به پاس یک عمر تلاش علمی، جایزه غیردولتی «سرو ایرانی» را دریافت کرد. خرداد ۱۴۰۱، در مراسم «تماشای خورشید» که با مشارکت کمیسیون ملی یونسکو ایران و موزه ملی برگزار شد، نشان خورشید یونسکو و نشان ایکوم (کمیته ملی موزه‌ها در ایران) به او اهدا شد.

در پی انتشار خبر درگذشت استاد ارفعی، هادی صدیقی، از دوستان خانوادگی او، در گفتگو با خبرگزاری ایرنا اعلام کرد که مراسم تشییع پیکر این استاد ساعت ۱۰ صبح یکشنبه ۱۰ اسفند در حافظیه شیراز برگزار خواهد شد. مراسم وداع با او در تهران را هم مرکز دایره‌المعارف اسلامی برگزار می‌کند.

صدیقی با اشاره به اینکه ارفعی حسرت تدریس رسمی در دانشگاه را در دل داشت، افزود که با وجود این، او شاگردانی را به‌صورت خصوصی تربیت کرد. به گفته نزدیکانش، ارفعی انسانی فروتن بود که همواره خود را مدیون استادانش می‌دانست.

او در مراسم بزرگداشت خود در کمیسیون ملی یونسکو گفته بود: «امروز نه بزرگداشت من، بلکه بزرگداشت استادانی است که به من آموختند. من گرهی از نقش قالی فرهنگ ایران‌زمینم و این نقش قالی است که زیبا است.»