در میانه جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی ایران، پایگاه هوایی بگرام که از اواخر ۲۰۰۱ تا اوایل ۲۰۲۱، از مستحکم‌ترین پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای منطقه بود، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است.

این پایگاه که ژوییه ۲۰۲۱ به دستور دولت بایدن تخلیه شد، در اوت همان سال به دست طالبان افتاد و این گروه  تجهیزات و تسلیحات رهاشده نیروهای آمریکایی را نیز تصاحب کرد. اکنون که آمریکا با استفاده از پایگاه‌های خود در کشورهای منطقه، عملیات نظامی علیه جمهوری اسلامی ایران را هدایت می‌کند، کارشناسان نظامی و برخی مقام‌های دولت ترامپ، به اهمیت پایگاه هوایی بگرام اشاره و از آن به‌عنوان فرصتی از دست رفته یاد می‌کنند.

مایک والتز، سفیر ایالات متحده در سازمان ملل متحد، روز پنجشنبه، ضمن بازنشر مطلبی از سائول سدکا، نویسنده آمریکایی، که ادعا کرد سران عالی‌رتبه رژیم جمهوری اسلامی برای در امان ماندن از حملات هوایی آمریکا و اسرائیل، به شهر دوردست مشهد رفته‌اند، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «کاش هنوز پایگاه هوایی بگرام را در اختیار داشتیم…»

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات متحده، قبلا بارها از خروج فاجعه‌بار دولت بایدن از افغانستان انتقاد و آن را «شرم‌آورترین اتفاق تاریخ آمریکا» نامیده بود. ترامپ روز چهارشنبه در سخنرانی‌ در ایالت کنتاکی گفت که او هم می‌خواست آمریکا از افغانستان خارج شود، اما این روند را «با قدرت و با عزت» انجام می‌داد، در حالی که دولت بایدن آن را به شکلی «شرم‌آور» اجرا کرد.

ترامپ بار دیگر از جو بایدن به دلیل عملکردش در روند خروج از افغانستان انتقاد کرد و گفت دولت بایدن تجهیزات پیشرفته آمریکا در درست طالبان رها کرد. او افزود که اگر روند خروج به رهبری او انجام می‌شد، تمام تجهیزات نظامی از افغانستان خارج می‌شد و هیچ چیزی به طالبان نمی‌رسید. همچنین تصریح کرد که او طالبان را تحت فشار قرار داد و هرچند طالبان او را دوست نداشتند، به حرفش عمل می‌کردند.

یادآوری اهمیت پایگاه هوایی بگرام در اوج جنگ اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی ایران، یادآور فرصتی است که دولت بایدن آن را از آمریکا گرفت. علیرضا بیگدلی، سفیر جمهوری اسلامی ایران در افغانستان، روز پنجشنبه در مصاحبه با رسانه شمشاد در کابل، گفت که اگر پایگاه هوایی بگرام در اختیار آمریکا بود، ممکن بود جمهوری اسلامی با افغانستان نیز وارد جنگ شود. سفیر جمهوری اسلامی از طالبان قدردانی کرد که این پایگاه را در اختیار گرفتند و به آمریکا اجازه حضور نظامی در افغانستان ندادند.

ترامپ پس از بازگشت به کاخ سفید، او بارها در سخنرانی‌هایش بر بازپس‌گیری پایگاه هوایی بگرام به دلیل نزدیکی به چین و اهمیت راهبردی آن تاکید کرد، اما تاکنون اقدامی در این زمینه صورت نگرفته است. این پایگاه که اکنون در اختیار طالبان است، به محل رزمایش نظامی و قدرت‌نمایی این گروه تبدیل شده است. زندانی هم که آمریکا در بخشی از این پایگاه ساخت، به نگهداری زندانیان سیاسی اختصاص یافته است و اکنون ده‌ها نفر که از کسانی که به اتهام عضویت در جبهه‌های نظامی مخالف طالبان و همچنین داعش خراسان بازداشت شده‌اند، در زندان بگرام نگهداری می‌شوند.

تا پیش از فروپاشی دولت جمهوری و بازگشت طالبان به قدرت، زندان پایگاه هوایی بگرام به محل نگهداری زندانیان خطرناک از جمله اعضای طالبان و داعش بود.

موقعیت راهبردی بگرام

پایگاه هوایی بگرام در استان پروان، در حدود ۶۰ کیلومتری شمال کابل واقع است. این پایگاه که اتحاد جماهیر شوروی  در دوران جنگ ساخت، پس از حمله آمریکا به افغانستان در سال ۲۰۰۱ به‌تدریج گسترش یافت و به یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های نظامی آمریکا در خارج از خاک این کشور بدل شد.

مشخص نیست ایالات متحده برای توسعه این پایگاه چقدار هزینه کرده، اما مقام‌های آمریکایی بارها در سخنرانی‌هایشان گفته‌اند «مبلغ هنگفتی» برای توسعه و تجهیز این پایگاه هزینه شده است.

در سال‌های اوج حضور نیروهای آمریکایی در افغانستان، به‌ویژه در فاصله سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲، شمار نظامیان آمریکا در افغانستان به حدود ۱۰۰ هزار نفر رسید. در این دوره، پایگاه بگرام عملا به مرکز فرماندهی و پشتیبانی عملیات نظامی آمریکا تبدیل شد. هزاران نظامی آمریکایی و نیروهای ائتلاف در این پایگاه مستقر بودند و بگرام در هماهنگی عملیات هوایی، لجستیکی و اطلاعاتی نقش اصلی را ایفا می‌کرد.

بگرام علاوه بر باندهای بزرگ که امکان نشست و برخاست هواپیماهای نظامی سنگین مانند سی‌ــ‌۱۷، و بی‌۵۲ را فراهم می‌کرد، تاسیسات گسترده‌ای از جمله مراکز فرماندهی، انبارهای تسلیحاتی، بیمارستان نظامی، تاسیسات تعمیر و نگهداری هواپیما و واحدهای اطلاعاتی نیز داشت. از این پایگاه به‌عنوان نقطه اصلی پرواز هواپیماهای بدون سرنشین و عملیات نظارتی در افغانستان و حتی مناطق مرزی پاکستان هم استفاده می‌شد.

از نظر راهبردی، اهمیت بگرام تنها به افغانستان محدود نمی‌شد. موقعیت جغرافیایی این پایگاه در قلب آسیای میانه به ایالات متحده امکان می‌داد تحولات امنیتی در منطقه‌ای گسترده شامل افغانستان، پاکستان، ایران، آسیای مرکزی و حتی بخش‌هایی از چین را از نزدیک زیرنظر داشته باشد. بگرام در طول سال‌های جنگ به مرکز اصلی انتقال نیرو و تجهیزات نظامی هم تبدیل شد و بیشتر عملیات‌های نظامی بزرگ در افغانستان، از حملات هوایی گرفته تا عملیات نیروهای ویژه، از طریق این پایگاه برنامه‌ریزی یا پشتیبانی می‌شد.